ท้องผูกและท้องเสียบ่อย สัญญาณอันตรายต่อสุขภาพลำไส้!

เรามักพบความไม่สะดวกสบายในชีวิตประจำวันจากการที่ระบบขับถ่ายทำงานไม่ราบรื่นอยู่บ่อยครั้ง

ไม่ว่าจะเป็นอาการท้องผูกที่อุจจาระแข็งจนขับถ่ายลำบาก หรืออาการท้องเสียที่มีอุจจาระเหลวเป็นน้ำบ่อยๆ แม้จะดูเหมือนเป็นอาการธรรมดา

แต่สิ่งเหล่านี้อาจเป็นสัญญาณสำคัญที่บ่งบอกว่าความสมดุลของสุขภาพลำไส้และสภาวะร่างกายของเรากำลังสั่นคลอน

ปัจจุบัน จำนวนผู้ป่วยที่บ่นเรื่องความผิดปกติของลำไส้เพิ่มสูงขึ้นเนื่องจากความเครียดที่เพิ่มขึ้น การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมการกิน และการพักผ่อนไม่เพียงพอ

คนส่วนใหญ่มักเข้าใจว่าการขับถ่ายวันละครั้งคือเรื่องปกติ แต่หากขับถ่ายได้สะดวกและไม่มีปัญหา การขับถ่ายตั้งแต่ 3 ครั้งต่อวัน ไปจนถึง

3 ครั้งต่อสัปดาห์ ก็ยังถือว่าอยู่ในเกณฑ์ปกติ

แม้ลักษณะและความถี่ของการขับถ่ายจะแตกต่างกันไปในแต่ละบุคคล แต่ปัญหาจะเกิดขึ้นเมื่อรูปแบบการขับถ่ายเปลี่ยนไปจากเดิม

ในบทความนี้ เราจะมาเจาะลึกถึงสาเหตุหลักของอาการท้องผูกและท้องเสีย พร้อมวิธีดูแลเพื่อรักษาความแข็งแรงของลำไส้กันครับ

ทำไมถึงท้องผูก?

ท้องผูกไม่ได้หมายถึงเพียงแค่จำนวนครั้งในการขับถ่ายที่น้อยลงเท่านั้น หากปล่อยให้ท้องผูกเรื้อรัง นอกจากปัญหาการขับถ่ายแล้ว ยังส่งผลให้เกิดอาการท้องอืด เบื่ออาหาร และอ่อนเพลียตามมา สมาคมโรคระบบทางเดินอาหารแห่งเกาหลีระบุว่า หากมีการขับถ่ายน้อยกว่า 3 ครั้งต่อสัปดาห์ หรือต้องออกแรงเบ่งมากเกินไป รู้สึกถ่ายไม่สุด หรืออุจจาระแข็ง ติดต่อกันนานกว่า 3 เดือน จะถือว่าเป็นอาการท้องผูก จากสถิติของสำนักงานตรวจสอบและประเมินหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (HIRA) พบว่าในปี 2022 มีผู้ป่วยที่เข้ารับการรักษาอาการท้องผูกสูงถึงประมาณ 750,000 ราย ซึ่งถือเป็นโรคที่พบได้บ่อยในคนยุคใหม่และมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นเรื่อยๆ สาเหตุหลักมาจากพฤติกรรมการกินที่ไม่เหมาะสม ความเครียด และการขาดการออกกำลังกาย ซึ่งส่งผลให้การทำงานของลำไส้ลดลง

ท้องผูกสามารถแบ่งออกเป็น 2 ประเภทใหญ่ๆ คือ ท้องผูกจากโรคทางกาย (Organic Constipation) และท้องผูกจากการทำงานผิดปกติ (Functional Constipation) ท้องผูกจากโรคทางกายหมายถึงท้องผูกที่มีสาเหตุทางกายวิภาคหรือพยาธิสภาพที่ชัดเจน เช่น เนื้องอกในลำไส้ใหญ่ ลำไส้ตีบ โรคลำไส้อักเสบ หรือโรคทางระบบประสาท ส่วนท้องผูกจากการทำงานผิดปกติหมายถึงกรณีที่มีความผิดปกติในการควบคุมการขับถ่ายหรือการทำงานของลำไส้ แต่ไม่มีปัญหาเชิงโครงสร้าง นอกจากนี้ ท้องผูกจากการทำงานผิดปกติยังแบ่งย่อยได้เป็น ท้องผูกจากลำไส้เคลื่อนตัวช้า และท้องผูกจากการขับถ่ายลำบาก

ท้องผูกจากลำไส้เคลื่อนตัวช้า (Slow Transit Constipation)

เกิดจากการที่ลำไส้ใหญ่บีบตัวช้า ทำให้อุจจาระใช้เวลานานผิดปกติในการเคลื่อนผ่านลำไส้ สาเหตุหลักมาจากความต้องการน้ำและใยอาหารไม่เพียงพอ

การเคลื่อนไหวร่างกายน้อย หรือการเสื่อมถอยของกล้ามเนื้อและระบบประสาทในลำไส้

ท้องผูกจากการขับถ่ายลำบาก (Evacuation Disorder)

หมายถึงสภาวะที่อุจจาระเคลื่อนมาถึงทวารหนักแล้ว แต่กล้ามเนื้อหูรูดทวารหนักและกล้ามเนื้ออุ้งเชิงกรานไม่คลายตัวตามปกติ ทำให้ขับถ่ายออกมาได้ยาก

สาเหตุอาจมาจากนิสัยการขับถ่ายที่ไม่ถูกต้อง การออกแรงเบ่งมากเกินไปซ้ำๆ หรือการเปลี่ยนแปลงเชิงโครงสร้าง เช่น ริดสีดวงทวาร หรือผนังทวารหนักโป่งพอง

แม้ท้องผูกจะดูเหมือนกันไปหมด แต่สาเหตุและวิธีรับมือนั้นแตกต่างกันอย่างสิ้นเชิง การประเมินอาการอย่างแม่นยำจึงเป็นเรื่องสำคัญ ในกรณีท้องผูกจากการทำงาน หากใช้ยาหรือการสวนทวารเพื่อขับอุจจาระออกจนหมด อาจเกิดวงจรเลวร้ายที่ทำให้ท้องผูกกลับมาอีกจนกว่าอุจจาระจะเต็มลำไส้อีกครั้ง เป้าหมายสูงสุดของการรักษาท้องผูกคือการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมการใช้ชีวิตเพื่อให้เกิดนิสัยการขับถ่ายที่เป็นธรรมชาติ

1) สมาคมโรคระบบทางเดินอาหารแห่งเกาหลี. แนวทางเวชปฏิบัติทางคลินิกสำหรับการรักษาอาการท้องผูก. 2019. http://www.ksgm.org/guide/8_kjg.pdf

2) สำนักงานตรวจสอบและประเมินหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (HIRA), สถิติโรคและพฤติกรรมการรักษาในชีวิตประจำวัน ปี 2023

สุขภาพลำไส้ที่ดูได้จากอาการท้องเสีย

ท้องเสียเกิดขึ้นเมื่อลำไส้ดูดซึมน้ำได้ไม่เพียงพอหรือลำไส้บีบตัวเร็วเกินไป จะวินิจฉัยว่าเป็นท้องเสียเมื่อมีการขับถ่ายอุจจาระเหลวตั้งแต่ 3 ครั้งขึ้นไปต่อวัน หรืออุจจาระมีปริมาณน้ำมากกว่าปกติอย่างเห็นได้ชัด ท้องเสียเฉียบพลันมักเป็นอาการชั่วคราวที่หายได้เองภายใน 2 สัปดาห์ สาเหตุหลักคือโรคกระเพาะและลำไส้อักเสบจากการติดเชื้อ เช่น โนโรไวรัส, โรตาไวรัส หรือแบคทีเรีย (E. coli, Salmonella ฯลฯ) ที่ปนเปื้อนในน้ำหรืออาหาร ซึ่งอาจมีอาการปวดท้อง อาเจียน ไข้ และหนาวสั่นร่วมด้วย ในทางกลับกัน ท้องเสียเรื้อรังที่ติดต่อกันนานกว่า 4 สัปดาห์ ควรสงสัยสาเหตุอื่นที่นอกเหนือจากลำไส้อักเสบทั่วไป เช่น โรคลำไส้แปรปรวน (IBS), โรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง (Crohn’s disease, Ulcerative colitis), ภาวะการดูดซึมผิดปกติ เช่น การแพ้น้ำตาลแลคโตส, โรคต่อมไร้ท่อ เช่น ต่อมไทรอยด์ทำงานเกิน หรือผลข้างเคียงจากยา เช่น ยาปฏิชีวนะ ยารักษามะเร็ง และยาลดความดันบางชนิด หากท้องเสียซ้ำๆ อาจทำให้ร่างกายขาดน้ำและเกลือแร่ (โซเดียม, โพแทสเซียม) ส่งผลให้อ่อนเพลีย ขาดน้ำ ตะคริว และในกรณีรุนแรงอาจทำให้จังหวะการเต้นของหัวใจผิดปกติ นอกจากนี้ เยื่อบุลำไส้อาจถูกทำลายและสมดุลจุลินทรีย์ในลำไส้เสียไป จนเกิดวงจรเลวร้ายที่ทำให้ท้องเสียต่อเนื่อง จึงแนะนำให้เข้ารับการวินิจฉัยและรักษาจากแพทย์ผู้เชี่ยวชาญ

พฤติกรรมการใช้ชีวิตเพื่อปกป้องสุขภาพลำไส้

สุขภาพลำไส้ไม่ได้จำกัดอยู่แค่การย่อยอาหารเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องอย่างใกล้ชิดกับการทำงานต่างๆ ของร่างกาย เช่น การควบคุมภูมิคุ้มกัน การเผาผลาญพลังงาน และความสมดุลของฮอร์โมน ในลำไส้มีจุลินทรีย์มากกว่า 100 ล้านล้านตัว ซึ่งความสมดุลของจุลินทรีย์เหล่านี้มีบทบาทสำคัญในกระบวนการย่อยอาหาร การดูดซึมสารอาหาร และการควบคุมการอักเสบ ดังนั้น การรักษาสภาพแวดล้อมในลำไส้ให้แข็งแรงจึงเป็นหัวใจสำคัญของการดูแลสุขภาพลำไส้

สุดท้ายนี้ หากอาการท้องผูกหรือท้องเสียยังคงดำเนินต่อไปหรือเกิดขึ้นซ้ำๆ จำเป็นต้องเข้ารับการตรวจและปรึกษาแพทย์อย่างสม่ำเสมอ เพื่อตรวจหาโรคพื้นฐาน เช่น มะเร็งลำไส้ใหญ่ หรือโรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง ตั้งแต่ระยะเริ่มต้น

กรณีเหล่านี้จำเป็นต้องไปพบแพทย์

ท้องผูกและท้องเสียส่วนใหญ่สามารถดีขึ้นได้ด้วยการดูแลตัวเอง เช่น การปรับพฤติกรรมการกิน การดื่มน้ำ และการกระตุ้นการเคลื่อนไหวของลำไส้ อย่างไรก็ตาม หากมีสัญญาณเตือนดังต่อไปนี้ ควรพิจารณาถึงความเป็นไปได้ของโรคพื้นฐาน เช่น โรคลำไส้อักเสบเรื้อรัง มะเร็งลำไส้ใหญ่ หรือความผิดปกติของระบบต่อมไร้ท่อ มากกว่าจะเป็นเพียงปัญหาการทำงานทั่วไป

*ที่มา: สมาคมโรคระบบทางเดินอาหารแห่งเกาหลี (https://gastrokorea.org) / สำนักงานตรวจสอบและประเมินหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (https://www.hira.or.kr/main.do)​

เมื่อมีสัญญาณเหล่านี้ การตรวจส่องกล้องลำไส้ใหญ่, อัลตราซาวด์ช่องท้อง, ตรวจเลือด, ตรวจอุจจาระ และตรวจการทำงานของลำไส้ (เช่น การตรวจเวลาที่อุจจาระเคลื่อนผ่านลำไส้ใหญ่, การตรวจการทำงานของทวารหนักและเรคตัม) จะช่วยให้วินิจฉัยได้อย่างแม่นยำและกำหนดแนวทางการรักษาที่ถูกต้อง

สุขภาพลำไส้เป็นเรื่องที่เชื่อมโยงไปถึงภูมิคุ้มกัน การดูดซึมสารอาหาร อารมณ์ และการเผาผลาญพลังงาน อย่ามองข้ามสัญญาณที่ร่างกายส่งมา หากอาการเกิดขึ้นซ้ำๆ หรือต่อเนื่องอย่างคลุมเครือ วิธีที่ปลอดภัยและรวดเร็วที่สุดคือการปรึกษาแพทย์ผู้เชี่ยวชาญเพื่อวางแผนด้านโภชนาการ พฤติกรรมการกิน และการรักษาที่เหมาะสมกับตนเองครับ

ตรวจสอบโดย: ศาสตราจารย์ อี ซัง-อิน แผนกอายุรกรรมโรคระบบทางเดินอาหาร Chaum

สาขาที่เชี่ยวชาญ: โรคการเคลื่อนไหวของทางเดินอาหาร, การส่องกล้องกระเพาะอาหาร/ลำไส้ใหญ่, การวินิจฉัยโรคมะเร็งกระเพาะอาหาร/ลำไส้ใหญ่ระยะเริ่มต้น ปัจจุบันศาสตราจารย์ อี ซัง-อิน ประจำอยู่ที่แผนกอายุรกรรมโรคระบบทางเดินอาหาร Chaum มุ่งเน้นการตรวจพบมะเร็งในระยะเริ่มต้นผ่านการส่องกล้องทางเดินอาหารประเภทต่างๆ รวมถึงการทำหัตถการตัดเยื่อบุผิวและตัดติ่งเนื้อผ่านกล้อง โดยเฉพาะอย่างยิ่ง ท่านได้มีส่วนร่วมในการกำหนดช่วงเวลาและอายุที่เหมาะสมสำหรับการตรวจคัดกรองด้วยการส่องกล้องทางเดินอาหารตามคำแนะนำของศูนย์มะเร็งแห่งชาติ ซึ่งมีส่วนช่วยอย่างมากในการป้องกันและตรวจพบมะเร็งกระเพาะอาหารในระยะเริ่มต้น ติดต่อสอบถาม: แผนกอายุรกรรมโรคระบบทางเดินอาหาร Chaum 02-3015-5005 | ชั้น 3 ผู้ป่วยนอก Chaum 4-1 Cheongdam-dong, Gangnam-gu, Seoul