ทำไมอาการไอในฤดูหนาวถึงเรื้อรังนานผิดปกติ?

หนึ่งในคำถามที่พบบ่อยที่สุดในห้องตรวจช่วงฤดูหนาวคือ ‘ดูเหมือนหวัดจะหายแล้ว แต่ทำไมยังไอไม่หยุดเลยครับ/คะ’

ในความเป็นจริง หลายคนพบว่าอาการเฉียบพลันอย่างไข้ น้ำมูก หรือเจ็บคอจะดีขึ้นภายในไม่กี่วัน แต่อาการไออาจลากยาวไปหลายสัปดาห์หรือนานเป็นเดือน จนทำให้หลายคนเริ่มกังวลว่า ‘ปอดผิดปกติหรือเปล่า’ หรือ ‘เป็นสัญญาณของโรคร้ายแรงไหม’

ในบทความนี้ เราจะมาดูสาเหตุที่ทำให้อาการไอในฤดูหนาวเรื้อรังนานผิดปกติ พร้อมวิธีดูแลตัวเองที่ช่วยได้ในชีวิตประจำวันครับ

อาการอื่นดีขึ้นแล้ว แต่ทำไมเหลือเพียงอาการไอที่ยาวนาน?

การติดเชื้อไวรัส เช่น ไข้หวัดหรือไข้หวัดใหญ่ ทำให้เกิดการอักเสบที่จมูก คอ และเยื่อบุหลอดลม ซึ่งทำลายหน้าที่การปกป้องพื้นผิวเยื่อบุ แม้ในช่วงที่รู้สึกว่าไข้หรือน้ำมูกลดลงแล้ว แต่ในความเป็นจริงยังคงมีการอักเสบเล็กน้อยและการระคายเคืองหลงเหลืออยู่ภายในเยื่อบุทางเดินหายใจ เราเรียกอาการไอในช่วงนี้ว่า ‘อาการไอหลังการติดเชื้อ (Post-viral cough)’ ซึ่งเป็นปรากฏการณ์ปกติที่อาการไออาจคงอยู่ได้นาน 3 ถึง 8 สัปดาห์หลังเป็นหวัด โดยเฉพาะในฤดูหนาวที่การเปิดเครื่องทำความร้อนมักทำให้ความชื้นในร่มลดลงต่ำกว่า 30%

สภาพแวดล้อมที่แห้งจะทำให้เยื่อบุทางเดินหายใจแห้งผาก และลดประสิทธิภาพของขนกิ่ง (Cilia) ในการขับสิ่งแปลกปลอมออก ส่งผลให้วงจรประสาทที่ควบคุมการไอไวต่อสิ่งกระตุ้นมากขึ้น และตัวรับการไอจะตอบสนองรุนแรงเกินไปแม้ต่อสิ่งกระตุ้นเพียงเล็กน้อย 1) สรุปคือ เหตุผลที่อาการไอไม่หายไปพร้อมกับอาการหวัดอื่นๆ เป็นเพราะ ‘ทางเดินหายใจยังไม่ฟื้นตัวเต็มที่’ และถูกกระตุ้นซ้ำๆ โดยสภาพอากาศในฤดูหนาว แม้อาการไอหลังการติดเชื้อส่วนใหญ่จะดีขึ้นเองตามธรรมชาติ แต่หากอาการยังคงอยู่หรือแย่ลง สิ่งสำคัญคือต้องแยกแยะว่าเป็นการฟื้นตัวตามปกติหรือเป็นสัญญาณของโรคอื่น

1) Health Kyunghyang, ‘ทำไมไอหลังหวัดถึงนาน... อิทธิพลจาก ภาวะทางเดินหายใจไวต่อสิ่งกระตุ้น มีส่วนมาก’, https://zrr.kr/FnJbib

วิธีแยกแยะสาเหตุของอาการไอ (ไอหลังติดเชื้อ vs โรคอื่น)

หากอาการไอหลังหวัดยาวนานเกิน 3 สัปดาห์ จำเป็นต้องพิจารณาว่าอาจไม่ใช่แค่การไอหลงเหลือ แต่อาจมีโรคประจำตัวที่เป็นสาเหตุ สาเหตุหลัก ได้แก่ อาการไอหลังติดเชื้อ, น้ำมูกไหลลงคอ (Upper Airway Cough Syndrome), หอบหืด และโรคกรดไหลย้อน ซึ่งทั้งสี่โรคมีแนวทางการรักษาที่แตกต่างกัน การแยกแยะผ่านลักษณะการไอและอาการร่วมจึงเป็นสิ่งสำคัญ

・ อาการไอหลังการติดเชื้อ: เป็นอาการไอที่เกิดจากทางเดินหายใจยังคงไวต่อสิ่งกระตุ้นหลังเป็นหวัด ไข้หวัดใหญ่ หรือโควิด-19 มักยาวนาน 3-8 สัปดาห์ ผลเอกซเรย์ทรวงอกหรือการตรวจพื้นฐานมักปกติ อาการไอจะถูกกระตุ้นโดยอากาศเย็น การพูด หรือการหัวเราะ และจะค่อยๆ ดีขึ้นตามกาลเวลา การดูแลเน้นการลดการระคายเคืองทางเดินหายใจและการใช้ยาในระยะสั้นหากจำเป็น

・ น้ำมูกไหลลงคอ (Upper Airway Cough Syndrome): เกิดจากสารคัดหลั่งจากจมูกหรือไซนัสไหลลงไปที่คอจนกระตุ้นให้ไอ ผู้ป่วยมักบอกว่า ‘รู้สึกเหมือนมีเสมหะติดคอ’ หรือ ‘มีอะไรไหลลงคอตลอดเวลา’ มักไอหนักในตอนเช้าหรือขยับคอบ่อยๆ มักพบร่วมกับภูมิแพ้จมูกหรือไซนัสอักเสบเรื้อรัง ในกรณีนี้การรักษาโรคจมูกและไซนัสจะได้ผลดีกว่าการกินยาแก้ไอ

・ อาการไอจากโรคหอบหืด: แม้หอบหืดจะรู้จักกันดีว่ามีอาการเหนื่อยหอบและหายใจมีเสียงวี้ด แต่ในฤดูหนาวมักพบ ‘โรคหอบหืดชนิดไอ (Cough-variant asthma)’ ได้บ่อย อาการไอจะรุนแรงขึ้นในตอนกลางคืนหรือเช้ามืด และแย่ลงหลังสัมผัสอากาศเย็น ออกกำลังกาย หรือหัวเราะ หากหวัดหายแล้วแต่ยังไอและรู้สึกแน่นหน้าอก ควรสงสัยโรคหอบหืด

・ อาการไอจากโรคกรดไหลย้อน: แม้จะไม่มีอาการแสบร้อนกลางอก แต่กรดในกระเพาะอาหารที่ไหลย้อนขึ้นมาถึงคอหอยเพียงเล็กน้อยก็สามารถกระตุ้นปฏิกิริยาการไอได้อย่างต่อเนื่อง ควรสงสัยหากไอหนักเมื่อนอนลง หลังรับประทานอาหาร 1-2 ชั่วโมง หรือตอนกลางคืน และอาจมีอาการรู้สึกเหมือนมีสิ่งแปลกปลอมในคอ กระแอมบ่อย หรือเสียงแหบร่วมด้วย

ตารางที่ 1 <ตารางแยกแยะสาเหตุอาการไอ>

ทำไมอาการไอถึงรุนแรงขึ้นในฤดูหนาว โดยเฉพาะตอนกลางคืน

หลายคนที่ไอเรื้อรังในฤดูหนาวมักบอกว่า ‘ตอนกลางวันไม่เป็นไร แต่พอนอนลงตอนกลางคืนจะไอหนักมาก’ นี่ไม่ใช่แค่ความรู้สึก แต่เป็นผลจากท่าทางและปัจจัยทางสรีรวิทยาที่ทำงานร่วมกัน สาเหตุหลักที่ไอหนักตอนกลางคืนคือ น้ำมูกไหลลงคอ, กรดไหลย้อน และความไวของทางเดินหายใจที่เพิ่มขึ้น ในตอนกลางวันแรงโน้มถ่วงช่วยให้สารคัดหลั่งระบายออกตามธรรมชาติ แต่เมื่อนอนลง น้ำมูกหรือกรดในกระเพาะจะไปสะสมที่หลังคอและกระตุ้นตัวรับการไออย่างต่อเนื่อง นอกจากนี้ ในตอนกลางคืนระบบประสาทพาราซิมพาเทติกจะทำงานเด่นขึ้น ทำให้หลอดลมหดตัวได้ง่าย เมื่อทางเดินหายใจที่กำลังฟื้นตัวและบอบบางอยู่แล้วแคบลง ปฏิกิริยาการไอจึงไวขึ้นกว่าเดิม 2)

2) Health News. ‘หากไอเกิน 8 สัปดาห์คือไอเรื้อรัง... น้ำมูกไหลลงคอ·หอบหืด·กรดไหลย้อน คือสาเหตุหลัก’ https://zrr.kr/QyWvzs

วิธีบรรเทาอาการไอในชีวิตประจำวัน

เมื่ออาการไอเรื้อรัง แทนที่จะพึ่งพาแต่ยาเพียงอย่างเดียว การปรับสภาพแวดล้อมสามารถช่วยบรรเทาอาการได้มาก วิธีที่พื้นฐานและได้ผลที่สุดคือการรักษาความชื้นในร่มให้อยู่ที่ 40-60% ความชื้นที่เหมาะสมจะช่วยให้เยื่อบุทางเดินหายใจชุ่มชื้น ลดการระคายเคือง และช่วยบรรเทาปฏิกิริยาการไอ อย่างไรก็ตาม หากใช้เครื่องเพิ่มความชื้น จำเป็นต้องล้างทำความสะอาดเป็นประจำเพื่อป้องกันการสะสมของเชื้อแบคทีเรีย

นอกจากนี้ การดื่มน้ำให้เพียงพอก็สำคัญมาก น้ำจะช่วยให้เสมหะใสขึ้นและขับออกง่าย ป้องกันเยื่อบุคอแห้งและลดความถี่ในการไอ โดยเฉพาะน้ำอุ่นหรือชาที่ไม่ระคายเคืองจะช่วยบรรเทาอาการไอได้ชั่วคราว เมื่อออกไปข้างนอก ควรใส่หน้ากากอนามัยเพื่อป้องกันไม่ให้อากาศเย็นเข้าสู่ทางเดินหายใจโดยตรง หน้ากากไม่เพียงแต่กั้นอากาศเย็น แต่ยังช่วยให้เราสูดเอาความอุ่นและความชื้นจากลมหายใจออกกลับเข้าไป ช่วยปกป้องเยื่อบุทางเดินหายใจได้ดี ในกรณีที่มีอาการภูมิแพ้ร่วมด้วย การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือจะช่วยลดน้ำมูกไหลลงคอและบรรเทาอาการไอได้อย่างมีประสิทธิภาพ

รักษาความชื้นที่เหมาะสม: รักษาความชื้นในห้องที่ 40-60% แต่ระวังอย่าให้ลมเย็นจากเครื่องเพิ่มความชื้นสัมผัสใบหน้าโดยตรง เพราะอาจกระตุ้นให้ไอแทน

ดื่มน้ำอุ่น: การดื่มน้ำเพียงพอช่วยให้เสมหะใสและป้องกันเยื่อบุแห้ง

สวมหน้ากากอนามัย: เมื่อออกไปข้างนอก หน้ากากช่วยกั้นอากาศเย็นและช่วยรักษาความชุ่มชื้นของเยื่อบุผ่านลมหายใจที่อุ่นและชื้น

ล้างจมูก: หากมีอาการน้ำมูกไหลลงคอ การล้างจมูกด้วยน้ำเกลือช่วยลดจำนวนครั้งในการไอได้

สัญญาณที่ต้องตรวจสอบหากอาการไอยังไม่หายไป

โดยปกติอาการไอหลังหวัดจะค่อยๆ ดีขึ้นภายใน 3-8 สัปดาห์ อย่างไรก็ตาม อาการไอที่ยาวนานเกิน 8 สัปดาห์จะถูกจัดเป็นอาการไอเรื้อรัง ซึ่งต้องพิจารณาว่าอาจไม่ใช่แค่กระบวนการฟื้นตัวปกติ โดยเฉพาะหากมีอาการร่วม เช่น เสมหะปนเลือด, หายใจลำบาก, เจ็บหน้าอก, น้ำหนักลดโดยไม่ทราบสาเหตุ หรือมีเหงื่อออกตอนกลางคืน จำเป็นต้องไปพบแพทย์ อาการไอในฤดูหนาวไม่ใช่แค่ความรำคาญ แต่อาจเป็นสัญญาณที่ทางเดินหายใจที่กำลังฟื้นตัวส่งออกมา ส่วนใหญ่จะดีขึ้นตามกาลเวลาและการดูแลที่ถูกต้อง แต่หากไอนานเกินไปหรือรุนแรงจนกระทบชีวิตประจำวัน การตรวจหาสาเหตุที่แน่ชัดเพื่อรับการรักษาที่เหมาะสมเป็นสิ่งสำคัญที่สุดครับ

• อาการไอที่ยาวนานเกิน 8 สัปดาห์

• กรณีมีเสมหะปนเลือดหรือเสมหะเป็นหนอง

• เมื่อมีอาการหายใจลำบาก, เจ็บหน้าอก หรือไข้สูงร่วมด้วย

• อาการไอที่รุนแรงเป็นพิเศษในช่วงเวลาเฉพาะหรือขณะออกกำลังกาย (สงสัยโรคหอบหืดชนิดไอ)

หากเข้าข่ายอาการข้างต้น จำเป็นต้องพบแพทย์เฉพาะทางเพื่อยืนยันสาเหตุที่แน่ชัด แม้อาการไอเรื้อรังในฤดูหนาวจะไม่ใช่ภาวะเจ็บป่วยรุนแรงเสมอไป แต่การรับฟังสัญญาณการฟื้นตัวของร่างกายคือก้าวแรกที่มั่นคงที่สุดในการรักษาสุขภาพ ขอให้ทุกท่านมีความสุขในวันปีใหม่และมีสุขภาพแข็งแรงตลอดฤดูหนาวนี้ครับ

ตรวจทานโดย: ศาสตราจารย์ โจ ยอง-ทัก ศูนย์ Health Life Center, Chaum

สอบถามการจองตรวจ: 02-3015-5300 | Power Aging Clinic ชั้น 3, 4-1 Cheongdam-dong, Gangnam-gu, Seoul