Lý do tại sao ho kéo dài vào mùa đông

Một trong những câu hỏi thường gặp nhất tại phòng khám vào mùa đông là: « Tôi cảm thấy cơn cảm lạnh đã khỏi rồi, nhưng tại sao vẫn cứ ho mãi? ».

Thực tế, nhiều người nhận thấy các triệu chứng cấp tính như sốt, sổ mũi, đau họng sẽ thuyên giảm trong vài ngày, nhưng riêng cơn ho có thể kéo dài từ vài tuần đến vài tháng. Điều này khiến không ít người lo lắng: « Liệu phổi có vấn đề gì không? » hay « Đây có phải là dấu hiệu của một căn bệnh nghiêm trọng nào đó không? ».

Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu lý do tại sao ho lại kéo dài vào mùa đông và các phương pháp quản lý giúp ích cho cuộc sống hàng ngày.

Các triệu chứng khác đã thuyên giảm, nhưng tại sao chỉ có ho là kéo dài?

Nhiễm trùng virus như cảm lạnh hoặc cúm gây viêm niêm mạc mũi, họng và phế quản, đồng thời làm tổn thương chức năng bảo vệ của bề mặt niêm mạc. Ngay cả khi bạn cảm thấy các triệu chứng như sốt hay sổ mũi đã dịu đi, thực tế vẫn thường còn tình trạng viêm nhẹ và kích ứng bên trong niêm mạc đường hô hấp. Cơn ho xuất hiện trong giai đoạn này được gọi là « Ho sau nhiễm trùng (Post-viral cough) », và đây là hiện tượng phổ biến khi cơn ho sau cảm lạnh có thể kéo dài từ 3 đến 8 tuần. Đặc biệt vào mùa đông, độ ẩm thường giảm xuống dưới 30% do sử dụng thiết bị sưởi ấm trong nhà.

Môi trường khô làm khô niêm mạc đường hô hấp và làm giảm chức năng vận động của lông chuyển vốn có nhiệm vụ đẩy các dị vật ra ngoài. Điều này khiến các mạch thần kinh điều khiển cơn ho trở nên nhạy cảm, làm cho các thụ thể ho phản ứng quá mức ngay cả với những kích thích nhỏ 1). Nói cách khác, lý do các triệu chứng cảm lạnh khác biến mất nhưng ho vẫn tiếp diễn là vì đường hô hấp đang bị kích ứng lặp đi lặp lại bởi môi trường mùa đông trong khi ‘chưa hoàn toàn hồi phục’. Hầu hết các cơn ho sau nhiễm trùng này sẽ tự cải thiện theo thời gian, nhưng nếu triệu chứng kéo dài hoặc trở nên tồi tệ hơn, việc phân biệt xem đó là quá trình hồi phục đơn thuần hay là tín hiệu của một bệnh lý khác là rất quan trọng.

1) Health Kyunghyang, « Lý do ho kéo dài sau cảm lạnh... Ảnh hưởng lớn từ 'tăng nhạy cảm đường hô hấp'. », https://zrr.kr/FnJbib

Cách phân biệt ho theo nguyên nhân (Ho sau nhiễm trùng vs Các bệnh lý khác)

Nếu cơn ho sau cảm lạnh kéo dài trên 3 tuần, cần nghi ngờ xem đó có phải là bệnh lý nền gây ho thay vì chỉ là cơn ho dư chấn đơn thuần. Các nguyên nhân chính bao gồm ho sau nhiễm trùng, chảy dịch mũi sau (hội chứng ho đường hô hấp trên), hen suyễn và bệnh trào ngược dạ dày thực quản. Vì bốn nguyên nhân này có cách tiếp cận điều trị khác nhau, việc phân biệt qua đặc điểm cơn ho và các triệu chứng đi kèm là rất quan trọng.

・ Ho sau nhiễm trùng: Là cơn ho xảy ra do đường hô hấp vẫn còn trong trạng thái nhạy cảm sau khi bị cảm lạnh, cúm hoặc COVID-19. Thường kéo dài từ 3 đến 8 tuần, và kết quả chụp X-quang ngực hoặc các xét nghiệm cơ bản thường không có bất thường. Cơn ho thường khởi phát khi gặp không khí lạnh, khi nói chuyện hoặc khi cười, và có đặc điểm là thuyên giảm dần theo thời gian. Trong trường hợp này, việc quản lý lối sống để giảm kích ứng đường hô hấp và sử dụng thuốc ngắn hạn khi cần thiết sẽ có ích.

・ Chảy dịch mũi sau (Hội chứng ho đường hô hấp trên): Tình trạng dịch tiết từ mũi hoặc xoang chảy xuống họng gây ho. Người bệnh thường mô tả cảm giác « có đờm vướng víu » hoặc « có cái gì đó liên tục chảy xuống họng », ho nhiều vào buổi sáng hoặc lặp đi lặp lại hành động hắng giọng. Thường đi kèm với viêm mũi dị ứng hoặc viêm xoang mãn tính, và trong trường hợp này, điều trị viêm mũi và xoang sẽ hiệu quả hơn là dùng thuốc ho.

・ Ho do hen suyễn: Hen suyễn thường được biết đến với triệu chứng khó thở và thở khò khè, nhưng vào mùa đông, ‘hen suyễn dạng ho’ chỉ biểu hiện bằng ho kéo dài là rất phổ biến. Cơn ho có xu hướng nặng hơn vào ban đêm hoặc sáng sớm, và trầm trọng hơn sau khi tiếp xúc với không khí lạnh, vận động hoặc cười. Nếu cảm lạnh đã khỏi nhưng vẫn còn ho và kèm theo cảm giác nghẹt thở, bạn nên nghi ngờ bệnh hen suyễn.

・ Ho do trào ngược dạ dày thực quản: Ngay cả khi không bị ợ nóng, nếu axit dạ dày trào ngược nhẹ lên vùng hầu họng, nó có thể liên tục kích thích phản xạ ho. Có thể nghi ngờ nguyên nhân này nếu ho nặng hơn khi nằm, trong vòng 1-2 giờ sau khi ăn hoặc vào ban đêm, đôi khi đi kèm cảm giác vướng họng, hay hắng giọng và khàn tiếng.

Bảng 1 <Bảng phân biệt nguyên nhân gây ho>

Tại sao ho lại nặng hơn vào mùa đông, đặc biệt là ban đêm?

Nhiều người bị ho kéo dài vào mùa đông cho biết: « Ban ngày thì ổn nhưng cứ hễ nằm xuống vào ban đêm là ho dữ dội ». Đây không chỉ là cảm giác đơn thuần mà là triệu chứng do sự kết hợp của thay đổi tư thế và các yếu tố sinh lý. Nguyên nhân chính khiến ho nặng hơn vào ban đêm là chảy dịch mũi sau, trào ngược dạ dày thực quản và tăng nhạy cảm đường hô hấp. Ban ngày, nhờ tác động của trọng lực, các dịch tiết được đào thải tự nhiên, nhưng ở tư thế nằm, nước mũi hoặc axit dạ dày dễ dàng đọng lại ở phía sau họng, liên tục kích thích các thụ thể ho. Ngoài ra, vào ban đêm, hệ thần kinh phó giao cảm hoạt động mạnh hơn khiến phế quản dễ bị co thắt. Khi đường hô hấp vốn đã nhạy cảm trong quá trình hồi phục bị thu hẹp lại, phản xạ ho có thể trở nên nhạy bén hơn 2).

2) Health News. « Ho trên 8 tuần là ho mãn tính... Chảy dịch mũi sau, hen suyễn, trào ngược dạ dày thực quản là nguyên nhân chính. » https://zrr.kr/QyWvzs

Cách giảm ho trong đời sống hàng ngày

Khi cơn ho kéo dài, thay vì chỉ dựa vào thuốc, việc điều chỉnh môi trường sống cũng có thể giúp thuyên giảm triệu chứng đáng kể. Phương pháp cơ bản và hiệu quả nhất là duy trì độ ẩm trong phòng ở mức 40-60%. Độ ẩm thích hợp giúp giữ cho niêm mạc đường hô hấp luôn ẩm, giảm kích ứng và hỗ trợ làm dịu phản xạ ho. Tuy nhiên, nếu sử dụng máy tạo độ ẩm, nhất thiết phải vệ sinh định kỳ để ngăn chặn vi khuẩn phát triển.

Ngoài ra, việc uống đủ nước cũng đóng vai trò quan trọng trong việc giảm ho. Nước giúp làm loãng đờm để dễ dàng tống ra ngoài, đồng thời ngăn ngừa khô niêm mạc họng, từ đó giảm tần suất ho. Đặc biệt, nước ấm hoặc các loại trà ít kích ứng có thể giúp làm dịu cơn ho tạm thời. Khi ra ngoài, nên đeo khẩu trang để ngăn không khí lạnh đi trực tiếp vào đường hô hấp. Khẩu trang không chỉ ngăn chặn không khí lạnh mà còn giúp bạn hít lại hơi ấm và độ ẩm từ hơi thở ra, hỗ trợ bảo vệ niêm mạc đường hô hấp. Trong trường hợp đi kèm viêm mũi, việc rửa mũi bằng nước muối sinh lý có thể làm giảm chảy dịch mũi sau và hiệu quả trong việc giảm ho.

Duy trì độ ẩm thích hợp: Giữ độ ẩm trong nhà từ 40-60%. Tuy nhiên, cần lưu ý không để luồng gió lạnh từ máy tạo độ ẩm thổi trực tiếp vào mặt vì có thể gây ho ngược lại.

Uống nước ấm: Cung cấp đủ nước giúp làm loãng đờm, hỗ trợ đào thải và ngăn ngừa khô niêm mạc.

Đeo khẩu trang: Khi ra ngoài, khẩu trang không chỉ chặn khí lạnh mà còn giúp hít lại luồng khí ấm và ẩm do chính mình thở ra, hỗ trợ đắc lực cho việc giữ ẩm niêm mạc.

Rửa mũi: Nếu có triệu chứng chảy dịch mũi sau, việc rửa mũi bằng nước muối sinh lý sẽ hiệu quả trong việc giảm số lần ho.

Những dấu hiệu cần kiểm tra nếu cơn ho vẫn tiếp diễn

Thông thường, ho sau cảm lạnh sẽ thuyên giảm dần trong vòng 3 đến 8 tuần. Tuy nhiên, cơn ho kéo dài trên 8 tuần được phân loại là ho mãn tính, và cần xem xét khả năng đó không phải là quá trình hồi phục đơn thuần. Đặc biệt, nếu đi kèm với đờm có máu, khó thở, đau ngực, sụt cân không rõ nguyên nhân, đổ mồ hôi ban đêm, bạn nhất thiết phải đi khám. Ho vào mùa đông không chỉ là một triệu chứng gây khó chịu đơn thuần mà có thể là tín hiệu từ đường hô hấp đang trong quá trình hồi phục. Hầu hết sẽ thuyên giảm nhờ quản lý lối sống đúng cách và thời gian, nhưng nếu ho kéo dài hoặc nghiêm trọng đến mức ảnh hưởng đến cuộc sống hàng ngày, việc đánh giá nguyên nhân chính xác để có hướng điều trị phù hợp là rất quan trọng.

• Ho kéo dài trên 8 tuần

• Trường hợp đi kèm đờm có máu hoặc đờm có mủ

• Khi xuất hiện cùng với khó thở, đau ngực, sốt cao

• Ho đặc biệt nghiêm trọng vào một thời điểm nhất định hoặc khi vận động (nghi ngờ hen suyễn dạng ho)

Nếu thuộc các trường hợp trên, bạn cần kiểm tra nguyên nhân chính xác thông qua thăm khám chuyên khoa. Không phải tất cả các cơn ho kéo dài vào mùa đông đều là tình trạng bệnh lý, nhưng lắng nghe tín hiệu hồi phục của cơ thể là bước đi chắc chắn nhất để bảo vệ sức khỏe. Chúc bạn một năm mới hạnh phúc và một mùa đông khỏe mạnh.

Giám định: Giáo sư Cho Young-tak, Trung tâm Health Life Chaum

Liên hệ đặt lịch khám Chaum: 02-3015-5300 | Tầng 3, Power Aging Clinic, 4-1 Cheongdam-dong, Gangnam-gu, Seoul