Cách dùng thuốc kháng sinh đúng cách

Kháng sinh là một thành tựu lớn của y học, giúp kéo dài đáng kể tuổi thọ con người bằng cách điều trị các bệnh nhiễm trùng do vi khuẩn. Tuy nhiên, gần đây Cơ quan Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (KDCA) đã cảnh báo vấn đề « kháng kháng sinh » do lạm dụng thuốc là một mối đe dọa nghiêm trọng đối với sức khỏe cộng đồng. Kháng kháng sinh làm giảm hiệu quả của thuốc, gây trở ngại lớn cho việc điều trị các nhiễm trùng nặng, vì vậy cần đặc biệt lưu ý. Trong bài viết này, chúng ta sẽ tìm hiểu cách sử dụng kháng sinh an toàn và hiệu quả theo các khuyến nghị gần đây của KDCA.

Kháng sinh là gì? Tại sao chỉ nên dùng khi thực sự cần thiết?

Kháng sinh là loại thuốc tiêu diệt hoặc ức chế sự phát triển của vi khuẩn. Vi khuẩn là những vi sinh vật tự sống và sinh sản bằng cách tạo ra thành tế bào và tổng hợp protein. Kháng sinh ngăn chặn có chọn lọc các phần cụ thể trong quá trình duy trì sự sống của vi khuẩn. Ví dụ, nó làm yếu thành tế bào khiến vi khuẩn bị vỡ ra, hoặc ngăn chặn quá trình tổng hợp protein để vi khuẩn không thể nhân lên thêm. Do đó, kháng sinh có hiệu quả đối với viêm phổi do vi khuẩn, viêm amidan do vi khuẩn và một số loại viêm ruột do vi khuẩn. Tuy nhiên, kháng sinh không có tác dụng đối với các bệnh do virus gây ra như cảm lạnh hay cúm. Vì virus có cấu trúc khác với vi khuẩn và nhân lên bên trong tế bào cơ thể chúng ta, nên kháng sinh vốn nhắm vào vi khuẩn sẽ không thể tác động được.

Sử dụng kháng sinh không đúng nguyên nhân không những không mang lại hiệu quả điều trị mà còn làm tăng nguy cơ tiếp xúc với thuốc không cần thiết và các tác dụng phụ. Các tác dụng phụ điển hình bao gồm các triệu chứng tiêu hóa như đau bụng, tiêu chảy, khó chịu ở dạ dày, do thuốc ảnh hưởng đến cả các lợi khuẩn trong đường ruột. Hiếm gặp hơn, có thể xuất hiện các phản ứng dị ứng như phát ban da hoặc nổi mề đay, và một số loại kháng sinh có thể ảnh hưởng đến chức năng gan hoặc thận, nên cần được sử dụng thận trọng dưới sự chỉ định của nhân viên y tế. Vậy câu hỏi đặt ra là: « Tại sao không được ngừng kháng sinh giữa chừng khi triệu chứng đã thuyên giảm? ». Khi uống kháng sinh, các vi khuẩn yếu sẽ bị tiêu diệt nhanh chóng trước tiên. Lúc này, các triệu chứng thường sẽ cải thiện. Tuy nhiên, một số vi khuẩn tương đối mạnh vẫn có thể còn sót lại. Nếu ngừng thuốc, những vi khuẩn sống sót này sẽ nhân lên trở lại gây tái phát, hoặc các « vi khuẩn kháng thuốc » đã thích nghi với thuốc sẽ sống sót có chọn lọc. Đây chính là khởi đầu của tình trạng kháng kháng sinh. Thực tế, KDCA cũng liên tục hướng dẫn rằng việc uống kháng sinh hết thời gian quy định là rất quan trọng để ngăn ngừa kháng thuốc.

Kháng sinh không phải là dùng « nhiều » mà quan trọng là dùng « chính xác » trong tình huống cần thiết, với liều lượng thích hợp và tuân thủ thời gian khuyến cáo.

Nguyên tắc kê đơn kháng sinh theo từng chuyên khoa

Gần đây, KDCA cùng với 7 cơ quan liên quan đã thông qua sự thẩm định của Ủy ban Chuyên gia về Kháng kháng sinh và Ủy ban Quản lý Bệnh truyền nhiễm để thiết lập « Kế hoạch Quản lý Kháng kháng sinh Quốc gia lần thứ 3 (2026~2030) ». Kháng sinh là thuốc thiết yếu để điều trị nhiễm trùng vi khuẩn, nhưng không có tác dụng đối với các bệnh do virus (cảm lạnh, cúm, hầu hết các bệnh viêm mũi cấp tính, v.v.). Do đó, tất cả các chuyên khoa đều kê đơn thận trọng theo các nguyên tắc sau:

Khoa Nội và Nội tiêu hóa

Không kê đơn kháng sinh cho cảm lạnh thông thường hoặc cúm, chỉ sử dụng khi có chẩn đoán nhiễm khuẩn rõ ràng như viêm phổi hoặc viêm ruột do vi khuẩn, đồng thời tuân thủ liều lượng và thời gian thích hợp.

Khoa Ngoại và Da liễu

Trong trường hợp dự phòng nhiễm trùng sau phẫu thuật hoặc mắc các bệnh da liễu có mủ, ưu tiên lựa chọn và kê đơn loại kháng sinh tiêu chuẩn phù hợp nhất với vi khuẩn gây bệnh.

Khoa Y học gia đình

Kiểm tra kỹ tiền sử dùng kháng sinh và tình trạng dị ứng của bệnh nhân, tổng hợp các triệu chứng và kết quả khám để đưa ra đơn thuốc phù hợp chỉ khi thực sự cần thiết.

3 quy tắc cốt lõi khi sử dụng kháng sinh theo khuyến nghị của KDCA

KDCA nhấn mạnh 3 quy tắc cốt lõi mà bệnh nhân phải tuân thủ trong cuộc sống hàng ngày để ngăn chặn tình trạng kháng kháng sinh:

1. Tuân thủ đơn thuốc của bác sĩ

Chỉ uống kháng sinh khi chuyên gia y tế đánh giá là cần thiết, không tự ý uống khi mắc các bệnh do virus như cảm lạnh.

2. Tuân thủ nghiêm ngặt thời gian dùng thuốc

Phải uống hết liệu trình đã được kê đơn ngay cả khi triệu chứng đã thuyên giảm; nếu ngừng thuốc, vi khuẩn còn sống sót có thể hình thành khả năng kháng thuốc.

3. Không chia sẻ thuốc

Không tự ý uống kháng sinh còn thừa hoặc thuốc của người khác, và không chia sẻ thuốc của mình cho gia đình hoặc bạn bè.

* Nguồn ảnh 1, 2: https://www.kdca.go.kr/kdca/2848/subview.doenc=Zm5jdDF8QEB8JTJGYmJzJTJGa2RjYSUyRjQyJTJGMjE1NDY5JTJGYXJ0Y2xWaWV3LmRvJTNG

Hướng dẫn thay đổi của Chính phủ và « Đánh giá tính hợp lý của kháng sinh »

Chính phủ hiện đang quản lý hệ thống việc sử dụng kháng sinh tại các cơ sở y tế thông qua « Kế hoạch Quản lý Kháng kháng sinh Quốc gia lần thứ 2 (2021~2025) ». Không chỉ dừng lại ở việc dùng ít kháng sinh, chính phủ đang tăng cường đánh giá tính hợp lý của kháng sinh để kiểm tra xem loại kháng sinh phù hợp nhất có được sử dụng trong thời gian thích hợp cho từng loại bệnh hay không. Việc tăng cường « Đánh giá tính hợp lý của kháng sinh » nhằm mục tiêu đảm bảo an toàn cho bệnh nhân và giảm thiểu sự xuất hiện của vi khuẩn kháng thuốc.

Kháng sinh nếu được sử dụng đúng cách sẽ là vị cứu tinh giúp cứu sống con người, nhưng nếu dùng sai cách, nó có thể trở thành độc dược nuôi dưỡng « siêu vi khuẩn » trong cơ thể chúng ta. Như KDCA đã nhấn mạnh, việc điều trị bằng kháng sinh thành công phụ thuộc vào sự chẩn đoán, kê đơn chính xác của nhân viên y tế và việc tuân thủ uống thuốc nghiêm ngặt của bệnh nhân. Hành động nhỏ là uống hết liệu trình kháng sinh được kê đơn chính là cách chắc chắn nhất để bảo vệ sức khỏe của chính bạn.

- Tham khảo: Cơ quan Kiểm soát và Phòng ngừa Dịch bệnh (Tăng cường ứng phó quốc gia nhằm ngăn chặn lạm dụng kháng sinh) /

https://www.kdca.go.kr/kdca/2847/subview.do?enc=Zm5jdDF8QEB8JTJGYmJzJTJGa2RjYSUyRjQxJTJGMzEwMjM3JTJGYXJ0Y2xWaWV3LmRvJTNG